Çocuklara sınır koymanın öneminden sıkça bahsederiz. Oysa mesele sadece bizim “hayır” dememiz değildir. Çocuğun kendi sınırlarını da çizebilmesidir. Çünkü sınır koyabilmek; çocuğun kendini tanımasının, ne istediğini fark etmesinin ve bunu ifade edebilmesinin temelidir.
Sınır koymak; karşı çıkmak, reddetmek ya da “zor bir çocuk” olmak değildir. Sınır koymak, çocuğun kendi bedenine, duygularına ve eşyalarına dair söz hakkı olduğunu hissetmesidir. Bir çocuk istemediği bir temasa “hayır” diyebiliyorsa, rahatsız olduğu bir durumda geri çekilebiliyorsa ya da paylaşmak istemediğinde bunu ifade edebiliyorsa bize çok önemli bir şey gösterir: Bu çocuk kendi sınırının farkındadır ve bunu ifade edebiliyordur. Bu, gelişimi açısından sağlıklı bir ilerlemedir.
Çünkü sınır koyabilen çocuklar kendini daha iyi tanır, kendini daha açık ifade eder, ilişkilerde daha dengeli olur ve gerektiğinde kendini koruyabilir.
Peki çocuklar “hayır” demeyi nasıl öğrenir?
Aslında çocuklar “hayır demeyi öğrenmez.” Hayırlarının karşılık bulduğu bir ortamda büyürler.
Bir çocuk rahatsız olduğunda bunu mutlaka gösterir. Bazen yüzünü çevirir, bazen geri çekilir, bazen donar, bazen de açıkça “istemiyorum” der. Yani çocuklar sınırlarını ifade etmeyi zaten bilir. Sorun çoğu zaman çocukta değil, o sinyallerin nasıl karşılandığındadır.
Günlük hayatta çok sık karşılaştığımız bir sahne vardır: Çocuk birine yaklaşmak istemez, öpülmekten hoşlanmaz ya da geri çekilir. Ama hemen ardından bir yetişkinin sesi duyulur: “Hadi ama, ayıp oluyor…”, “Bir şey olmaz…”, “Öp teyzeyi…” O an çocuk sadece bir davranışa zorlanmaz. Aynı zamanda çok güçlü bir mesaj öğrenir: “Ben istemesem de bazı şeyleri yapmak zorundayım.” Ya da “Başkalarının istekleri benim isteklerimden daha önemli.”
Oysa çoğumuz çocuklarımızın büyüdüğünde sınır koyabilen, kendini ifade edebilen ve gerektiğinde “hayır” diyebilen bireyler olmasını isteriz. Bunun temeli ise çocuklukta atılır.Bu beceri nasihatle değil, deneyimle gelişir. Bir çocuk sınırlarının görülmediği ve önemsenmediği bir ortamda büyüyorsa, zamanla iç sesini bastırmayı öğrenir. Rahatsız olsa bile susar, istemese bile uyum sağlar. Çünkü gördüğü model budur.
Ama bir çocuk geri çekildiğinde fark edildiğinde, “Sanırım istemiyor” denildiğinde ve buna gerçekten saygı gösterildiğinde bambaşka bir şey öğrenir: “Benim hislerim önemli.” “İstemediğimde bunu söyleyebilirim.” “Hayır demek yanlış değil.” Bu öğrenme sadece o anki rahatlıkla ilgili değildir. Uzun vadede çocuğun kendini koruyabilmesi, sınırlarını ifade edebilmesi ve ilişkilerinde sağlıklı bir denge kurabilmesi için temel oluşturur.
Burada kritik nokta şudur: Çocukların sınır koymayı öğrenmesi için önce sınırlarının görülmesi gerekir. Çünkü çocuklar kendilerine anlatılanı değil, kendilerine nasıl davranıldığını içselleştirir.
Kısacası çocuklar ne istediklerini ve ne istemediklerini aslında söyler. Mesele, bizim bunu duyup duymadığımızdır. Ve belki de en önemli soru şudur: Çocuğumuz “istemiyorum” dediğinde biz gerçekten durabiliyor muyuz?
Çocuğa sınır koymayı öğretmek anlatılarak değil, yaşatılarak mümkündür. Bunun için önce çocuğu gerçekten duymak gerekir. Sözle ifade etmese bile beden dili çok şey anlatır. Geri çekilmesi, yüzünü çevirmesi ya da donakalması da birer “hayır”dır.
Duyduğunuzu yansıtmak ise ikinci adımdır. “Sanırım istemiyorsun.” ya da “Şu an hoşuna gitmedi galiba.” gibi cümleler çocuğun kendini görülmüş hissetmesini sağlar.
En kritik nokta ise sınırına saygı göstermektir. İstemediği bir temas, oyun ya da paylaşım konusunda zorlanmamak, çocuğun iç sesini güçlendirir.
Bununla birlikte çocuğa alternatif sunmak da önemlidir. “İstersen el sallayabilirsin.”, “Şu an paylaşmak istemiyorsan biraz sonra deneyebilirsin.” ya da “Arkadaşın da oynamak istiyor, nasıl bir çözüm bulabiliriz?” gibi yaklaşımlar çocuğa hem seçim hakkı hem de esneklik kazandırır.
Ve tüm bunların sürdürülebilmesi için tutarlılık gerekir. Bazen saygı duyup bazen zorlamak, çocuğun kafasını karıştırır ve sınır algısını zedeler.
Sınır koymak ve sınır koymayı öğretmek, çocukların gelişim yolculuğunda birer haritadır. Sevgiyle ve tutarlılıkla çizilen sınırlar, onların hem kendileriyle hem de çevreleriyle sağlıklı ilişkiler kurmasına zemin hazırlar. Unutmayın: Sevgi sınırsız olabilir… ama sınır koymak da, sınır koymayı öğretmek de sevgidendir. Ve en önemlisi: Sınır koyabilen çocuklar, önce sınırlarına saygı duyulan çocuklardır.